Πηγή δεδομένων: 26 αρχεία, ένα ανά ιστορικό νομό, με πληθυσμό σε επίπεδο δήμου για τις απογραφές
1848, 1853, 1856, 1861, 1870, 1879, 1889, 1896, 1907 (όπου διαθέσιμο ανά νομό).
Ακριβής επιβεβαίωση εδαφικής επέκτασης από τα ίδια τα δεδομένα: Οι νομοί του παλαιού βασιλείου
(13 νομοί) έχουν πλήρη στοιχεία από το 1848. Τα Επτάνησα (Ζάκυνθος, Κέρκυρα, Κεφαλονιά, Λευκάδα) έχουν
στοιχεία μόνο από το 1870 — ακριβώς συνεπές με την προσάρτησή τους το 1864. Η Θεσσαλία και τμήμα Ηπείρου
(Άρτα, Καρδίτσα, Λάρισα, Τρίκαλα) έχουν στοιχεία μόνο από το 1889 — συνεπές με την προσάρτηση του 1881.
Εξαίρεση: η Μαγνησία δείχνει μια μικρή τιμή ήδη το 1848 (9.794) — πιθανόν μια μικρή περιοχή που
ανήκε στο παλαιό βασίλειο πριν την πλήρη προσάρτηση της Θεσσαλίας, δεν το διερευνήσαμε περαιτέρω.
Επισήμανση διασταύρωσης: Το αρχικό μας υπολογισμένο εθνικό σύνολο είχε λάθος (πολλαπλές γραμμές
«Σύνολο» σε κάθε αρχείο προκάλεσαν σύγχυση με μερικά υποσύνολα). Μετά τη διόρθωση, το σύνολό μας (1870:
1.451.560· 1907: 2.626.635) ταυτίζεται σχεδόν απόλυτα (<0,5% διαφορά) με τα στοιχεία που είχαμε ήδη
από ανεξάρτητη πηγή στη θεματική Εκπαίδευση (1.450.802 και 2.631.952 αντίστοιχα) — ισχυρή διασταύρωση.
Περιγραφική Στατιστική
Λοιπές μέθοδοι — θα προστεθούν καθώς έρχονται νέα δεδομένα
ΜΕΘΟΔΟΣ 01
Περιγραφική Στατιστική — Εθνικός Πληθυσμός, 1848–1907
Άθροισμα 26 νομών, με πλήρη διαφάνεια για την εδαφική επέκταση που περιλαμβάνεται στην αύξηση.
Συνολική Αύξηση
+166,3% 59 έτη
Μεγαλύτερο Άλμα
1879→1889 +30,4% (προσάρτηση Θεσσαλίας)
Εθνικός Πληθυσμός, 1848–1907
Τα άλματα του 1870 και 1889 αντανακλούν εν μέρει εδαφική επέκταση (Επτάνησα, Θεσσαλία), όχι μόνο φυσική αύξηση.
Συμπέρασμα
Ο πληθυσμός αυξήθηκε από 986.457 (1848) σε 2.626.635 (1907) — αύξηση 166,3% σε 59 χρόνια. Η αύξηση
αυτή δεν είναι καθαρά φυσική: περιλαμβάνει δύο μεγάλα εδαφικά άλματα — το 1864
(Επτάνησα) εξηγεί μέρος της αύξησης 1861→1870, και το 1881 (Θεσσαλία, τμήμα Ηπείρου) εξηγεί το μεγάλο
άλμα του 1879→1889 (+30,4%). Χωρίς αυτές τις προσαρτήσεις, ο ρυθμός φυσικής αύξησης πληθυσμού στα ίδια
εδαφικά όρια θα ήταν σημαντικά μικρότερος — κάτι που θα μπορούσαμε να το εξετάσουμε ξεχωριστά μόνο για
τους 13 νομούς του παλαιού βασιλείου, αν χρειαστεί ακριβέστερη ανάλυση «φυσικής» αύξησης.
Πληθυσμός ανά Νομό, 1907 (κατάταξη)
| Νομός | Πληθυσμός 1848 | Πληθυσμός 1907 | Μεταβολή |
|---|
Πηγή: 26 αρχεία επαρχιών. Κλικ στις επικεφαλίδες για ταξινόμηση.
⚠ αλλαγή ορίων: οι νομοί Μαγνησίας και Φθιώτιδας του 1907 περιλαμβάνουν περιοχές που προσαρτήθηκαν με τη Θεσσαλία το 1881. Η μεταβολή τους 1848–1907 περιλαμβάνει και την προσάρτηση, άρα δεν δείχνει μόνο αύξηση του πληθυσμού (στη Μαγνησία η προσάρτηση είναι σχεδόν όλη η μεταβολή). Τα Ιόνια Νησιά εντάχθηκαν το 1864, η Θεσσαλία και η Άρτα το 1881.
Συμπέρασμα
Η Αττική κατέληξε πρώτη σε πληθυσμό το 1907 (340.447) — αντανακλώντας την ταχεία
αστικοποίηση γύρω από την Αθήνα/Πειραιά. Νομοί όπως η Κέρκυρα και η
Λευκάδα, αν και ενταγμένοι αργότερα (1864), είχαν ήδη σημαντικό πληθυσμό στην πρώτη
τους καταγραφή (1870) — δεν ήταν αραιοκατοικημένες περιοχές, αλλά ενσωματωμένες, ήδη αναπτυγμένες
κοινωνίες με μακρά ιστορία.
ΝΕΑ ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΤΕΡΟΔΗΜΟΤΕΣ
Καθεστώς Εγγραφής/Κατοικίας, 1861–1879
Νέα πηγή: 0_ΜΦ_Ετεροδημότες_DashBoard_Total_1821_1900.xlsx — κατανομή πληθυσμού σε Δημότες, Ετεροδημότες (εσωτερική μετανάστευση), ΜΚΔ, και Αλλοδαπούς, ανά δήμο.
Διασταύρωση: Το άθροισμα των 4 κατηγοριών (π.χ. 1870: 1.441.375) διαφέρει μόλις 0,4% από το
σύνολο πληθυσμού του ίδιου αρχείου (1.447.295), και το σύνολο πληθυσμού αυτό διαφέρει μόλις ~0,3% από
την υποενότητα «Επαρχίες» που είχαμε ήδη υπολογίσει (1.451.560) — τρίτη ανεξάρτητη επιβεβαίωση των
βασικών μας πληθυσμιακών στοιχείων.
Δημότες (τοπικά εγγεγραμμένοι), 1870
92,2% του πληθυσμού
Ετεροδημότες, 1870
5,5% εσωτερική μετανάστευση
Αλλοδαποί, 1870
1,4% ξένοι υπήκοοι
Ετεροδημότες, 1861→1879
+28,9% 73.052 → 94.122
Σύνθεση Πληθυσμού κατά Καθεστώς Εγγραφής, 1861–1879
Συμπέρασμα
Περίπου το 90-92% του πληθυσμού ζούσε στον δήμο όπου ήταν επίσημα εγγεγραμμένο
(Δημότες) — σχετικά χαμηλή εσωτερική κινητικότητα σε σύγχρονους όρους. Οι Ετεροδημότες
(άτομα εγγεγραμμένα αλλού αλλά κατοικούντα εδώ) αντιπροσώπευαν 5,5-6,7% και αυξήθηκαν κατά 28,9% σε
απόλυτο αριθμό μεταξύ 1861-1879 — ένδειξη αυξανόμενης εσωτερικής μετακίνησης, πιθανόν προς αστικά
κέντρα όπως η Αθήνα/Πειραιάς. Οι Αλλοδαποί παρέμειναν μικρό αλλά σταθερό μερίδιο
(1,4-2,1%). Δεν επεξεργαστήκαμε ακόμα το επίπεδο λεπτομέρειας ανά μεμονωμένο δήμο (διαθέσιμο σε ~70
ξεχωριστά φύλλα ανά επαρχία) — θα μπορούσε να δείξει ποιοι συγκεκριμένοι δήμοι δέχονταν τη μεγαλύτερη
εσωτερική μετανάστευση.
ΝΕΑ ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΑ: ΑΝΑ ΕΤΟΣ
1864 — Η Στιγμή της Ένωσης με τα Επτάνησα
Νέα πηγή: 1864.xlsx. Στιγμιότυπο ακριβώς τη χρονιά της προσάρτησης.
Παλαιό Βασίλειο, 1861→1864
1.096.810 αμετάβλητο (καμία νέα απογραφή)
Προσθήκη Επτανήσων, 1864
+235.699 άτομα
Εθνικό Σύνολο 1864
1.332.509 +21,5% σε μία «νύχτα»
Μεγαλύτερο Νησί
Κέρκυρα 75.133 άτομα
Σύνθεση Πληθυσμού 1864: Παλαιό Βασίλειο + Επτάνησα
Συμπέρασμα
Αυτό το αρχείο συλλαμβάνει με ακρίβεια τη στιγμή της ένωσης: τα στοιχεία του παλαιού
βασιλείου παραμένουν πανομοιότυπα με το 1861 (καμία νέα απογραφή μεσολάβησε), ενώ προστίθενται τα
στοιχεία των 4 νησιών (Κέρκυρα 75.133, Κεφαλλονιά 73.571, Ζάκυνθος 54.259, Λευκάδα 32.737) —
συνολικά 235.699 άτομα, αυξάνοντας τον εθνικό πληθυσμό κατά 21,5% ακαριαία, χωρίς καμία φυσική
δημογραφική μεταβολή. Αυτό επιβεβαιώνει με ακρίβεια ημερομηνίας το εύρημα που είχαμε ήδη διαπιστώσει
έμμεσα στην υποενότητα Επαρχιών (στοιχεία Επτανήσων μόνο από το 1870) — εδώ βλέπουμε το ακριβές
«πριν και μετά» της ίδιας στιγμής.
ΝΕΑ ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΑ: ΑΝΑ ΕΤΟΣ (συνέχεια)
1843–1852 — Ετήσια Καταγραφή πριν το 1848
Νέες πηγές: 1861.xlsx, 1879.xlsx, 1889.xlsx (πανομοιότυπο φύλλο «Γενικά» και στα τρία) — 11 ιστορικές περιφέρειες του Παλαιού Βασιλείου, έτος προς έτος.
Επισήμανση ποιότητας δεδομένων: Η τιμή του 1844 για την περιφέρεια «Αττικής και Βοιωτίας» είναι
843.338 — προφανώς λανθασμένη εγγραφή (μη ρεαλιστικό άλμα από 76.576 σε 843.338 και επιστροφή σε 88.411
τον επόμενο χρόνο). Την αφαιρέσαμε από το γράφημα και το εθνικό σύνολο του 1844 παραλείπεται, αντί να
διορθωθεί αυθαίρετα.
Εθνικό Σύνολο 1843
915.059 παλαιό βασίλειο
Εθνικό Σύνολο 1852
1.001.421 +9,4% από το 1843
1848 (νέα πηγή)
970.551 έναντι 986.457 ήδη δημοσιευμένο
Απόκλιση πηγών 1848
1,6% εντός αποδεκτού ορίου
Εθνικός Πληθυσμός, Έτος προς Έτος 1843–1870
Το 1844 παραλείπεται (λανθασμένη εγγραφή πηγής, βλ. επισήμανση παραπάνω).
Διασταύρωση πολλαπλών πηγών (ίδιο έτος, διαφορετικά φύλλα):
| Έτος | «Γενικά» (νέο) | «Πληθυσμός» ανά επαρχία (νέο) | Ήδη δημοσιευμένο (Επαρχίες) | Εύρος απόκλισης |
|---|
| 1848 | 970.551 | — | 986.457 | 1,6% |
| 1856 | 1.062.627 | 1.096.874 | 1.073.355 | ~3,1% |
| 1861 | 1.096.810 | 1.096.800 | 1.106.075 | ~0,85% |
Τρεις ανεξάρτητες πηγές μέσα στο ίδιο αρχειακό υλικό δίνουν παρόμοιες αλλά όχι πανομοιότυπες τιμές — αναμενόμενο για απογραφές του 19ου αιώνα με διαφορετική μεθοδολογία/χρόνο καταγραφής ανά περιοχή. Το εύρος (0,85%–3,1%) παραμένει μικρό σε σχέση με το μέγεθος των μεταβολών που μελετάμε (π.χ. +166% 1848→1907) και δεν επηρεάζει τα συμπεράσματα.
Συμπέρασμα
Η νέα ετήσια σειρά 1843-1852 δείχνει σταθερή, αργή αύξηση (+9,4% σε 9 χρόνια, ~1%/έτος) στο Παλαιό
Βασίλειο πριν από οποιαδήποτε εδαφική επέκταση — καθαρή φυσική/εσωτερική δημογραφική εξέλιξη, χωρίς τις
απότομες αλλαγές που προκάλεσαν αργότερα οι προσαρτήσεις του 1864 και 1881. Το εθνικό σύνολο για το ίδιο
έτος διαφέρει ελαφρώς ανάλογα με την πηγή (βλ. πίνακα διασταύρωσης) — φυσιολογικό εύρημα, το καταγράφουμε
ανοιχτά αντί να επιλέξουμε αυθαίρετα «τη σωστή» τιμή.
ΝΕΑ ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΑ: ΑΝΑ ΕΤΟΣ (συνέχεια)
Πρωτεύουσες Πόλεων & Δομή Απασχόλησης, 1853–1861
Νέες πηγές: ίδια αρχεία, φύλλα «Γενικά» (πρωτεύουσες) και «Δραστηριότητες» (εθνικό επάγγελμα, πολυετές).
10 Μεγαλύτερες Πόλεις, 1856 → 1861
| Πόλη | 1856 | 1861 | Μεταβολή |
|---|
| Αθήνα | 30.969 | 41.298 | +33,4% |
| Πάτρα | 15.131 | 18.342 | +21,2% |
| Ερμούπολις | 16.830 | 18.511 | +10,0% |
| Τρίπολη | 7.271 | 7.441 | +2,3% |
| Καλαμάτα | 4.526 | 6.292 | +39,0% |
| Μεσολόγγι | 4.890 | 6.059 | +23,9% |
| Ναύπλιο | 4.260 | 6.024 | +41,4% |
| Λαμία | 3.376 | 4.685 | +38,8% |
| Χαλκίδα | 4.086 | 4.585 | +12,2% |
| Σπάρτη | 1.634 | 2.024 | +23,9% |
| Σύνολο 10 πόλεων | 92.973 | 115.261 | +24,0% |
Γεωργοί, 1853→1861
−35,6% 229.259 → 147.507
Μαθήτριες, 1856→1861
+65,6% 5.455 → 9.035
«Φτωχοί», 1856
11.149 ≈1,04% του πληθυσμού
Γεωργοί, μερίδιο απασχόλησης 1861
39,1% μεγαλύτερη κατηγορία
Εθνική Δομή Απασχόλησης, 1853 vs 1861 (επιλεγμένες κατηγορίες)
Προσοχή στην ερμηνεία: Η κατηγορία «Γεωργοί» φαίνεται να μειώνεται κατά -35,6% (229.259→147.507)
μεταξύ 1853 και 1861, αλλά αυτό πιθανότατα αντανακλά αλλαγή στον ορισμό/τρόπο καταγραφής του
επαγγέλματος (π.χ. διαφορετική διάκριση γεωργών/κτηματιών/ποιμένων ανά έτος) και όχι πραγματική
αποεπένδυση στη γεωργία — δεν έχουμε αρκετά στοιχεία μεθοδολογίας για ασφαλές συμπέρασμα, το αφήνουμε
ανοιχτό.
Συμπέρασμα
Οι 10 μεγαλύτερες πόλεις αυξήθηκαν συνολικά κατά 24,0% μεταξύ 1856-1861 — ταχύτερα από τον εθνικό
μέσο όρο (~3,2% στην ίδια περίοδο) — πρώιμη ένδειξη αστικοποίησης, με Ναύπλιο (+41,4%), Καλαμάτα (+39,0%)
και Λαμία (+38,8%) να ξεχωρίζουν. Η νέα σειρά «Δραστηριότητες» προσθέτει μια σπάνια κοινωνική μεταβλητή —
τους «φτωχούς» (destitute/απόρους), 11.149 άτομα το 1856 (~1,04% του πληθυσμού) — και δείχνει ταχεία
αύξηση της σχολικής φοίτησης θηλέων (Μαθήτριες +65,6% σε 5 χρόνια), συνεπές με το εύρημα της θεματικής
Εκπαίδευσης για σταδιακή άνοδο της γυναικείας εκπαίδευσης.
ΝΕΑ ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΑ: ΑΝΑ ΕΤΟΣ (συνέχεια)
Εσωτερική Μετανάστευση σε Επίπεδο Δήμου, 1861
Νέα πηγή: 1879.xlsx, φύλλο «Δήμοι_ετεροδημότες» — 356 δήμοι με καθεστώς εγγραφής (Δημότες/Ετεροδημότες/Αλλοδαποί) στο επίπεδο του μεμονωμένου δήμου, όχι μόνο εθνικά σύνολα.
| Δήμος | Πληθυσμός 1861 | % Ετεροδημότες | % Αλλοδαποί | % Μη-τοπικοί (σύνολο) |
|---|
| Αθηνών | 43.371 | 34,7% | 6,1% | 40,8% |
| Κρ. Λαρίσης | 2.500 | 22,8% | 10,7% | 33,5% |
| Φάλαρων (Πειραιά) | 4.019 | 17,6% | 9,0% | 26,6% |
| Λαμία | 8.001 | 9,9% | 10,8% | 20,8% |
| Πειραιάς | 6.152 | 7,8% | 3,0% | 10,8% |
| Εθνικός μέσος όρος (356 δήμοι) | — | 2,2% | 0,7% | 2,9% |
Συμπέρασμα
Ο δήμος Αθηνών ξεχωρίζει δραματικά: το 1861, το 40,8% των κατοίκων
του δεν ήταν ούτε επίσημα εγγεγραμμένοι εκεί (Ετεροδημότες 34,7%) ούτε Έλληνες υπήκοοι με τοπική
εγγραφή (Αλλοδαποί 6,1%) — δεκαπλάσιο ποσοστό σε σχέση με τον εθνικό μέσο όρο των 356 δήμων (2,9%).
Αυτό επιβεβαιώνει σε επίπεδο ατομικού δήμου αυτό που η εθνική σειρά είχε ήδη δείξει έμμεσα: η πρωτεύουσα
λειτουργούσε ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα ως μαγνήτης εσωτερικής μετανάστευσης, δεκαετίες πριν από τη
μαζική αστικοποίηση του 20ού αιώνα.
Έλεγχος για διπλότυπα/επικαλύψεις σε αυτή τη δέσμη αρχείων: Τα φύλλα «Δραστηριότητα_1» και
«Δραστηριότητα_2» στα 1861.xlsx, 1879.xlsx και 1889.xlsx περιέχουν πανομοιότυπα δεδομένα 1861 με το
φύλλο «Ν_1861» που είχε ήδη χρησιμοποιηθεί στη θεματική Δραστηριότητες (χάρτης συγκέντρωσης γεωργών) —
επιβεβαιώθηκε με ακριβή σύγκριση κελιών, δεν επεξεργαστήκαμε ξανά. Ομοίως, το φύλλο «Δήμοι» (195 δήμοι,
1856/1861) είναι υποσύνολο των δεδομένων που είχαμε ήδη αντλήσει από τα 26 αρχεία Επαρχιών (φύλλα «Τ1») —
επιβεβαιώθηκε ακριβής ταύτιση (π.χ. Αθηνών: 33.436/43.371 ταυτόσημα και στις δύο πηγές).
Αναβολή για τη Φάση 2: Τα αρχεία 1870.xlsx, 1870_SA.xlsx και 1907.xlsx είναι πολύ μεγαλύτερα
«dashboard» αρχεία (24-28 φύλλα το καθένα, πολλά με εκατοντάδες γραμμές και επικαλυπτόμενα ονόματα
φύλλων ίδιας λογικής με ό,τι ήδη επεξεργαστήκαμε — π.χ. πολλαπλές εκδοχές «Δραστηριότητα_Δ_1879»,
«Εκπαίδευση_Δήμοι_1870» κ.ά.). Ακολουθώντας τη συμφωνημένη μεθοδολογία, αναβάλλουμε την πλήρη ανά-φύλλο
επεξεργασία τους για τη μελλοντική επανεκκίνηση Φάσης 2 (κάθε φύλλο → δική του ενότητα), όπου θα τύχουν
της ίδιας συστηματικής μεταχείρισης με το αρχείο Ετεροδημότων. Το 1889.xlsx (ίδια δομή 8 φύλλων με το
1861.xlsx/1879.xlsx) ελέγχθηκε πλήρως και τα αποτελέσματά του είναι ήδη ενσωματωμένα παραπάνω.
